⚖️Τα βρώμικα χέρια του Ζαν Πολ Σαρτρ: Η αθωότητα στο εδώλιο

Η σκανδάλη πατιέται σε μια στιγμή· το νόημα του πυροβολισμού δικάζεται για πάντα. Στα «Βρώμικα χέρια», ο Ζαν Πολ Σαρτρ στήνει μια αναμέτρηση ανάμεσα στην ανάγκη να αλλάξει ο κόσμος και στην επιθυμία να παραμείνει άσπιλος εκείνος που τον αλλάζει. Η πολιτική εισβάλλει στην κρεβατοκάμαρα και η πληγωμένη επιθυμία επιστρέφει οπλισμένη στην Ιστορία. Κανείς δεν βγαίνει αθώος από αυτή τη συνάντηση.

Το έργο, που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1948, μεταφέρει τη δράση στη φανταστική Ιλλυρία, μέσα στη δίνη του πολέμου. Η αφήγηση ξεκινά το 1945, όταν ο Ούγκο επιστρέφει από τη φυλακή, και ανασυνθέτει τη δολοφονία που διέπραξε δύο χρόνια νωρίτερα. Αυτή η δραματουργική επιστροφή μετατρέπει τη σκηνή σε άτυπο δικαστήριο: δεν εξετάζεται μόνο τι συνέβη, αλλά ποιος δικαιούται να ορίσει τη σημασία του.

Ο νεαρός διανοούμενος εγκαταλείπει την αστική καταγωγή του και προσχωρεί στο επαναστατικό κόμμα, αναζητώντας μια ζωή που να δικαιολογεί την ύπαρξή του. Η αποστολή να δολοφονήσει τον Χέντερερ υπόσχεται κάτι περισσότερο από κομματική αναγνώριση: του προσφέρει την τρομακτική δυνατότητα να αποδείξει ότι μπορεί να πράξει. Γίνεται γραμματέας του υποψήφιου θύματός του και ανακαλύπτει πως ο υποτιθέμενος προδότης διαθέτει ανθρώπινο βάρος μεγαλύτερο από τις κατηγορίες εναντίον του.

Η ακαμψία του Ούγκο δεν εξαντλείται στον ιδεολογικό φανατισμό. Κάτω από την προσήλωσή του στις αρχές πάλλεται η ντροπή ενός ανθρώπου που δεν έχει πεινάσει όπως εκείνοι τους οποίους θέλει να εκπροσωπήσει. Χρειάζεται μια ακραία πράξη για να εξαγοράσει το προνόμιό του. Έτσι, η επανάσταση κινδυνεύει να γίνει προσωπική τελετή αυτοδικαίωσης. Θέλει να υπηρετήσει τους καταπιεσμένους, αλλά δυσκολεύεται να τους συναντήσει έξω από το ιδανικό σχήμα που έχει κατασκευάσει.

Απέναντί του, ο Χέντερερ υπερασπίζεται τη συμμαχία με πολιτικούς αντιπάλους, υπολογίζοντας συσχετισμούς, ανθρώπινες απώλειες και την επόμενη ημέρα. Θα ήταν φτωχή ανάγνωση να τον περιορίσουμε στον κυνικό μακιαβελισμό. Η διαλλακτικότητά του γεννιέται και από την αναγνώριση ότι οι άνθρωποι δεν περισσεύουν για χάρη της θεωρίας. Ωστόσο, η πρακτική του σοφία δεν τον απαλλάσσει από τον έλεγχο: ποιος αποφασίζει πόσο ψέμα επιτρέπεται και πόσο αίμα μπορεί να δικαιολογήσει ένας σκοπός;

Η Τζέσικα διαταράσσει αυτή την ανδρική μονομαχία χωρίς να αποτελεί απλώς ερωτικό πρόσχημα. Η ειρωνεία της αποκαλύπτει πόσο θεατρικά υποδύεται ο Ούγκο τον επαναστάτη και πόσο πραγματικός τού φαίνεται ο Χέντερερ. Αναζητά παρουσία, επαφή, έναν άνθρωπο που να την ακούει. Όταν ο Ούγκο αντικρίζει το φιλί τους, η ζήλια συμπλέκεται με την ταπείνωση και τον κλονισμένο θαυμασμό του. Ο φόνος δεν εξηγείται πια από μία αιτία· η πολιτική εντολή και το προσωπικό τραύμα έχουν γίνει αξεδιάλυτα.

Αυτή η αδυναμία μιας καθαρής εξήγησης αποτελεί τη θεατρική δύναμη του έργου. Οι διάλογοι λειτουργούν ως πράξεις: κάθε επιχείρημα μετακινεί μια σχέση, κάθε υποχώρηση απειλεί μια ταυτότητα. Ο Σαρτρ δεν αφήνει τη φιλοσοφία να αιωρείται πάνω από τα πρόσωπα. Την αναγκάζει να κατοικήσει στον φόβο, στην έλξη, στην ανάγκη αποδοχής. Ακόμη και η πατρική γενναιοδωρία του Χέντερερ πληγώνει τον Ούγκο, επειδή του προσφέρει προστασία εκεί όπου εκείνος απαιτεί ισοτιμία.

Ο Λουί εκφράζει τη μηχανή που μεταβάλλει τις ανθρώπινες ζωές σε αναλώσιμο υλικό. Η Όλγα, περισσότερο σύνθετη, επιχειρεί να διασώσει τον Ούγκο μέσα στους όρους αυτής της μηχανής. Όταν το κόμμα υιοθετεί την πολιτική του δολοφονημένου Χέντερερ, ο επιζών δολοφόνος γίνεται ενοχλητικό τεκμήριο της προηγούμενης γραμμής. Η εξουσία ζητά να αναταξινομήσει το έγκλημα ώστε να προστατεύσει τη σημερινή της αφήγηση.

Εδώ αισθάνομαι το έργο οδυνηρά σημερινό. Κάθε οργανωμένη εξουσία που απαιτεί υπακοή αντί κρίσης μπορεί να μετατρέψει τη συνείδηση σε διοικητικό εμπόδιο. Και κάθε άνθρωπος που αγαπά περισσότερο την εικόνα της ακεραιότητάς του από τους συνανθρώπους του μπορεί να γίνει επικίνδυνος στο όνομα του καλού.

Το τελικό «Μη αξιοποιήσιμος» δεν είναι εύκολη αποθέωση της ελευθερίας. Περιέχει ευθύνη, αντίσταση και ίσως την τελευταία ακαμψία του Ούγκο. Η επιλογή του δεν ανασταίνει τον νεκρό ούτε καθαγιάζει τον φόνο. Αφήνει όμως ένα αμείλικτο αίτημα: να αναλαμβάνουμε τις πράξεις μας χωρίς να βαφτίζουμε την ενοχή αναγκαιότητα. Γιατί η συνείδηση αρχίζει εκεί όπου τελειώνει το άλλοθι.

Ηχογράφηση: 1977 Ραδιοσκηνοθεσία: Κώστας Μπάκας Ακούγονται οι ηθοποιοί: Γιάννης Φέρτης, Μαρία Σκούντζου, Αλμπέρτο Εσκενάζυ, Θόδωρος Σαρρής, Ντίνος Δουλγεράκης, Δημήτρης Αστεριάδης, Άννα Βενέτη, Δημήτρης Ιωακειμίδης, Κυριάκος Ντούμος, Άγγελος Αντωνόπουλος, Νίκος Μπουσδούκος, Μάκης Ρευματάς

📜 Εγγραφή στο κανάλι για περισσότερα θεατρικά έργα, μυστήριο και vintage ατμόσφαιρα!

https://www.youtube.com/@angeligeorgia808

Δεν πουλάμε ψυχή. Κρατάμε το φως αναμμένο

👉 https://angeligeorgiastoryteller.gr/support

Ό,τι αγάπησα και διάβασα, το αφήνω να βρει νέο σπίτι

👉 Metabook: https://metabook.gr/angel67

🍀 Angeli Georgia Storyteller of Light 💖